X
تبلیغات
نوآوران اندیشه - نقش نفت در اقتصاد ايران

نفت و صنعت نفت در زير بناي اقتصادي كشورهاي توليد كننده اين ماده گرانبها نقش اساسي ايفا مي‌كند. اقتصاد ايران نيز از سال‌ها پيش به خصوص دهه 1350 به بعد به‌طور عمده بر پايه نفت قرار داشته است. در ايران نفت اولا به عنوان يك منبع انرژي،‌زندگي و اقتصاد مردم كشور را متحول ساخته و رشد و توسعه اقتصادي را باعث گرديده، ثانيا درآمدهاي حاصل از نفت سبب ترقي و پيشرفت در همه شون اقتصادي و اجتماعي شده است، به عبارت ديگر نفت عامل اعتبار ملي و موتور محركه رشد و توسعه اقتصادي،‌اجتماعي و فرهنگي كشور بوده است.

عوايد حاصل از بهره‌برداري از منابع نفتي، همواره بخش مهمي از درآمدهاي دولت را تشكيل مي‌دهد. اين عوايد از طرق گوناگون و به اشكال مختلف مثل درآمدهاي اصلي نظر حق‌الازمتياز، پذيره ، حق‌الارض، بهره‌مالكانه و ماليات  عايد دولت شده است. البته ميزان، اهميت و درصد بالاي درآمدهاي نفتي دولت، با يك مقايسه ساده ميان درآمدهاي حاصل از صادرات نفت و درآمدهاي حاصل از صادرات غير نفتي ايران (كه وابستگي شديدي به درآمد نفت دارد) مشخص و مشهود مي‌گردد. بدين ترتيب درآمدهاي نفتي نقش چند گانه‌اي را در اقتصاد ايران به عهده دارند.

1-    به عنوان منبع درآمد بالنسبه مهم براي دولت كه بخش عظيمي از مخارج بودجه‌ عمومي كشور را تامين مي‌كند.

2-  بخش عمده‌اي از درآمدهاي نفتي نيز جذب سازمانهاي مجري انجام پروژ‌ه‌ها و سرمايه‌گذاري در برنامه‌هاي توسعه اقتصادي،‌اجتماعي و فرهنگي مي‌گردد.

3-  بخش اعظم انرژي ومواد اوليه حاصل از نفت و فرآوردهاي مربوطه به آن به قيمت ‌هاي حمايت شده در بازار داخلي توزيع مي‌گردد.

علاوه بر اين نفت ايران نه تنها سبب درآمدهاي هنگفت براي كشور جهت سرمايه‌گذاري در طرح‌هاي اقتصادي شده، بلكه به طرق مستقيم و غير مستقيم ديگر، نقش عمده‌اي در اقتصاد ايفا مِي‌كند. صنعت نفت در كشور با جاري كردن نفت ارزان به رگ‌هاي اقتصاد ملي، كمك‌هاي شاياني به منظور تامين انرژي مصرفي كارخانه‌جات و صنايع مختلف نموده و در توسعه بخش‌هاي كشاورزي، خدمات و صنايع مختلف كمك موثري نموده است.

صنايع وابسته به صنعت نفت مثل صنعت پتروشيمي به عنوان يك صنعت مادر تامين‌كننده بسياري از مواد اوليه و مصرفي مورد نياز تعداد قابل توجهي از صنايع است. و فرآورده‌هاي مختلف جهت مصرف بازار داخلي،‌صادرات و محصولات وابسته چون كودهاي شيميايي يا كارخانه‌جات توليد لوله و... مي‌باشد.در اين ارتباط قابل ذكر است كه به صورت مستقيم و غير مستقيم اين صنعت با تامين نيازهاي صنعتي و كشاورزي (انرژي و مواد اوليه) كشور به ايجاد اشتغال در سطح وسيعي كمك كرده است. گزارش‌هاي مختلف نشان مي‌دهد كه ارزش فرآورده‌هاي نفتي توزيع شده در بازار داخلي براي مصارف مختلف به خصوص بنزين معادل 35 ميليارد دلار در سال مي‌باشد. اين مبلغ هنگفت جدا از درآمدهاي حاصل از صادرات نفت ، گاز و فرآوردهاي مرتبط با آن است كه سالانه بخش اعظم بودجه عمراني و جاري كشور را تامين نموده است.

گذشته از اين نگاهي به آمارهاي منتشره از نماگرهاي اقتصادي ايران گواه اين مطلب است كه روند صادرات و واردات در كشور همواره تابع مستقيمي از صادرات نفتي در كشور بوده، به طوري كه مثلا روند صادرات نفتي طي سال‌هاي 1338 تا 1386 نشان مي‌دهد صادرات نفتي ايران از 750ميليون دلار در سال 1338 به رقمي بيش از 50 ميليارد دلار در سال 1386(براي اين سال برآورد شده) رسيده است. در نتيجه بخش اعظم درآمدهاي دولتي ناشي از درآمدهاي صاردات نفتي بوده است.

در مجموع طي 100 سال گذشته با بهره‌گيري از استخراج، توليد، فرآوري و تجارت نفت نه تنها وضع معيشتي و شاخص‌هاي رفاهي مصرف‌كنندگان (مردم) نظير تحت پوشش طرح‌هاي گاز رساني در 370 شهر،‌بهبود يافته بلكه وضعيت زيرساخت‌هاي اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي جامعه  از جمله راههاي ارتباطي،‌سدها، راه‌آهن، كشتيراني، آموزش و پرورش، دانشگاه‌ها،‌شبكه‌هاي ارتباطي (مخابرات)، رسانه‌هاي گروهي و... نسبت به گذشته توسعه يافته است. اين مساله در مقايسه كشور ما با ساير كشورهاي همجوار اعم از برخي كشورهاي نفت‌خيز عراق و آذربايجان و غير نفت خيز پاكستان و افغانستان نيز به وضوح به چشم مي‌خورد.

همه اين موارد به درستي بيانگر اين مطلب است كه در صورت عدم توجه به نفت و درآمدهاي آن و يا عدم دسترسي به اين كالاي با ارزش، نه تنها بخش‌هاي توليدي اقتصاد كشور به تبع آن اشتغال با بحران شديد روبه رو مي‌گرديد بلكه بخش اعظم احداث و توسعه زير ساخت‌هاي اقتصادي ، اجتماعي و فرهنگي با مشكل مواجه مي‌شود. نكته بسيارمهمي كه بايد به آن توجه شود ، اينكه اگر نفت نبود به احتمال زياد چهره كشور بسيار متفاوت از وضعيت فعلي آن بود و حتي توليدات بخش‌كشاورزي نيز به اين اندازه نبود.

با توجه درموارد فوق ذکر ، از سال‌هاي دور تا كنون همواره عده‌اي بر اين باورندكه بخش اعظم مشكلات اقتصادي و اجتماعي كشور به دليل اتكاي به صنعت نفت و درآمدهاي نفتي بوده است ، اين افراد تمام مشکلات  و ناکارامدی کشور را مربوط به نفت می دانند . در حالي كه مطالعات متعدد نشان مي‌دهد، مشكلاتي كه كشور در ابعاد اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي با آن رو به رواست عمدتا مربوط به عوامل ديگري است . متاسفانه بدلیل عدم شناخت کافی از علل عدم توسعه ، اين افراد تمام ناكارآمدي‌ها و مشكلات  موجود را به نفت و درآمدهاي نفتي مرتبط  مي دانند. در اين زمينه مي‌توان به بسياري از كشورهاي توسعه يافته كه از منابع نفتي زيادي نيز بر خوردار بوده و هستند اشاره داشت ، اين كشورها با استفاده از اين ثروت خدادادي با اتخاذ سياستهاي صحيح و برنامه‌‌ريزي گسترده اقدام به استفاده بهينه از تمام ثروت ها و منابع ارزشمند نموده‌اند. ما اگر نتوانستيم از اين ثروت خدادادي به نحو مطلوب استفاده نماييم، مربوط به عملكرد نادرست خودمان بوده است. متاسفانه افرادي كه شناخت كافي از اقتصاد ايران و نظام رشد و توسعه اقتصادي،‌اجتماعي و فرهنگي ندارد.با جزيي نگري و كلي‌گويي تمام مشكلات كشور را مربوط به نفت مي‌دانند. اين موضوع بيشتر مربوط به عدم آگاهي و شناخت كافي آنان از مسائل و مشكلات اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي ايران است.

خوشبختانه امروزه اكثر اساتيد و اقتصاد دانان كشور نسبت به اهميت نفت در اقتصاد كشور آگاه شده و در اين زمينه به اجماع كامل رسيده‌اند كه مشكل ما نه تنها نفت نمي‌باشد، بلكه بدون وجود اين ثروت خدادادي،‌كشور  با وضعيت بسيار وخيمي روبرو مي‌گردد.

آنچه كه امروز اساتيد اقتصاد  و توسعه برآن تاكيد دارند ، ‌استفاده بهينه و مطلوب از نفت  و درآمدهاي حاصل از آن است.انشاالله بتوانيم با سياستگذاري صحيح و اصولي از اين نعمت گرانبها به شكلي كارآ استفاده نمايم،‌ و شعار «اقتصاد بدون نفت» را به شعار «رشد و توسعه اقتصادي با پشتوانه نفت» تغيير دهيم. همچنين با استفاده مطلوب و بهينه ازاين ثروت ارزشمند كه بدون آن نه تنها چرخه اقتصاد كشور فلج مي‌گردد ، بلكه فعاليتهاي اجتماعي و فرهنگي جامعه نيز مختل و نابود مي‌گردد ، شكرگذار اين همه نعمت خدادادي باشيم.  

 

+ نوشته شده توسط داود چراغی در 87/02/29 و ساعت 10:38 قبل از ظهر |