سیب درختی از جمله کالاهاي اساسي، تولیدی بخشهاي کشاورزي و نهاده مورد فرآوری بخش صنعت است که در سالهاي اخير مصرف آن از رشد بالايي برخوردار بوده است. توليد و فرآوري اين محصول کشاورزی مهم که در بین میوه ها نقش زيادي در سبد مصرفي خانوارها دارد، همچنین سطح زیرکشت باغات سیب کشور بیش از 170هزارهکتار و نزدیک به دومیلیون و هفتصد هزارتن تولید، اهمیت زیادی در اشتغال و درآمد کشاورزان باغدار کشور دارد.
بررسي صورت گرفته نشان داد که در سالیان دهه 1380 دولت همواره دغدغه تامین و توزیع سیب درختی در ایام آخرسال را داشته و براین اساس در نیمه دوم سال باتوجه به برآورد کارشناسان از تولید و عرضه محصول سیب درختی کشور، برنامه ریزی و سیاستگذاری برای تنظیم بازار سیب درختی را انجام داده است. عمده سياستهاي دولت از طريق «تعيين قيمت تضميني خريد انواع سیب درختی»، «ذخیره سازی سیب درختی»، « استفاده از نرخ تعرفه فصلی»، «پرداخت تسهیلات با نرخ سود حمایت شده برای ایجاد و باسازی باغات سیب کشور»، «توزیع وسیع محصولات سیب ذخیره شده از محل تولیدات داخلی و وارداتی به قیمت مصوب در مناطق مختلف کشور در ایام آخر سال»، « حمایت از سرمایه گذاری در ایجاد واحدهای فرآوری سیب درختی با پرداخت تسهیلات ارزی و ریالی»، « پرداخت جایزه صادراتی به صادرکنندگان میوه تازه سیب درختی و فرآورده های آن» و... اعمال شده است.
بررسي اثر سياستهاي تنظيم بازار سیب درختی بر روندتوليد، تجارت و مصرف اين محصول حاکی از اثر موثراین سیاستها بر روند توليد و مصرف سیب درختی بوده است. اما متاسفانه این سیاستهای در بخش بازرگانی به خصوص بازرگانی خارجی و صادرات این محصول موفق نبوده است. چراکه باوجود دستیابی به جایگاه سوم در تولید سیب درختی در جهان در دهه اخیر، رتبه ایران در صادرات این محصول در سال 1387رده بیست و نهم بوده است. ضمن آنکه در زنجیره تامین سیب درختی کشور، نقش اصلی توسط سلف خران، بنکداران، عمده فروشان و خرده فروشان بصورت سنتی با خرید محصول از باغداران به حداقل قیمت و عرضه آن به مصرف کنندگان با حداکثرقیمت انجام می گیرد. در این زنجیره بخش اعظم محصول تولیدی بصورت سنتی درجه بندی، بسته بندی، ذخیره سازی، حمل و نقل و در نهایت به بازارهای داخلی و جهانی با کمترین استفاده از ابزار و روشهای نوین عرضه می شود. در هرحال باید توجه داشت که بازرگانی موتور رشد تولید کالاها و خدمات به خصوص محصولات کشاورزی، درهمه کشورها است. براین اساس تا زمانی که بخش بازرگانی همچون بخش های تولیدی اصلاح نشود، حتی باوجود رشد بسیار مطلوب سمت عرضه سیب درختی درکشور، بهبود نظام تهیه، تدارک و توزیع سیب درختی در کشور همچنان با مشکلات زیادی برای تولیدکنندگان و مصرف کنندگان این محصول روبرو است.
شایان ذکر است زنجیره تامین سیب درختی كشور عمدتا از محل تولیدات داخلی تامین می شود. اين موضوع موجب شده كه نوسانات قیمت این محصول در بازارهای جهاني اثرات کمی بر قيمت سیب در بازار داخلی داشته باشد اما نوسانات تولید داخلی اثرات زیادی بر قیمت در بازار داخلی داشته باشد. از این رو نظام تهیه، تدارک و توزیع سیب درختی در ایران در مقابل تهديدهاي خارجي شكننده نمی باشد اما در مقابل تهدیدات داخلی بسیار شکننده است.
عمدهترين چالشهاي موجود نظام تهيه، تدارک و توزيع سیب درختی در ايران
بطور كلي با توجه به موارد پيش گفته در اين گزارش نظام تهيه، تدارك و توزيع انواع سیب درختی كشور داراي مشكلات و چالشهاي فراواني است كه برخي از عمدهترين آنها بشرح ذيل است.
الف- یکی از مهمترین چالش های تنظیم بازار سیب درختی ایران مربوط به انجام بخش اعظم فعالیت ها در زنجیره تامین وتوزیع سیب درختی در کشور بصورت سنتی و عدم گسترش استفاده از ابزار و روشهای نوین در فرآیند درجه بندی، بسته بندی، حمل و نقل، نگهداری ، عمده فروشی و خرده فروشی انواع مختلف سیب درختی همچون سایر کشورها می باشد.
ب – دومین چالش تنظیم بازار سیب درختی ایران مربوط به تمرکز عمده سیاستهای اتخاذی دولت برای افزایش تولید سیب درختی و فرآورده های آن و عدم توجه به شکل گیری فضای رقابتی در فرآیند بازرگانی داخلی و خارجی این محصول همچون فرآیند تولید این محصولات است.
ج – سومین چالش تنظیم بازار سیب درختی در سالیان اخیر مربوط به گسترش حضور دولت در نظام تهیه، تدارک و عرضه سیب درختی در ایام آخر سال در سالهای دهه 1380 به ضرر استفاده از تولیدات داخل کشور و افزایش استفاده از محصولات وارداتی برای تنظیم بازار بوده است.
د- درحالیکه ایران سومین تولیدکننده سیب درختی در جهان در دهه اخیراست، و همواره مقدار تولید بیشتر از مصرف است اما رتبه ایران در صادرات این محصول در سال 1387، بیست و نهم است.
اقدامات لازم براي بهبود نظام تهیه، تدارک وعرضه سیب درختی ايران
1- برای بهبود زنجیره تامین و توزیع سیب درختی لازم است اقداماتی برای شکل گیری و فعالیت نهادهای مدرن در خرید، درجه بندی، بسته بندی، ذخیره سازی، حمل و نقل و عرضه در بازار داخلی و خارجی با استفاده از ابزار و روشهای نوین بجای فعالان سنتی فعلی صورت پذیرد. البته باید توجه داشت این مشکل اساسی تنها مربوط به تولید و عرضه سیب درختی نیست و بیشترکالاها و خدمات، در نظام بازرگانی در بستر و فضای رقابتی انجام نمی گیرد. براین اساس باید از طریق سیاست گذاری و قانون گذاری زمینه اصلاح ساختار و عملکرد فعالان سنتی زنجیره تامین سیب درختی، برای ایجاد شرکتهای بزرگ زنجیره ای(فروشگاههای زنجیره ای صورت پذیرد.
2- ایجاد و فعالیت تعاونی های عرضه مستقیم محصول به بازارهای مصرف در بین باغداران تولیدکننده سیب درختی از جمله دیگر اقدامات پیشنهادی برای تنظیم بازار سیب درختی می باشد. در این زمینه باید در مناطق عمده تولید سیب درختی کشور، در بین باغداران زمینه شکل گیری تعاونی های برای برداشت، درجه بندی، بسته بندی، نگهداری، حمل و نقل و در نهایت عرضه مستقیم محصول در بازارهای داخلی بصورت استاندارد همچنین ارائه فضای مناسب عرضه محصول در مراکز مصرف همچون میادین میوه و تره بارو و کمک به حضور موثر آنان در بازارهای جهانی صورت پذیرد.
3- باتوجه به ظرفیت بالای تولید سیب درختی در کشور که بسیار بیشتر از مقدار مصرف داخلی است، باید اقداماتی برای افزایش ظرفیت تولید فرآورده های مختلف تولیدی از سیب درختی کشور انجام پذیرد. در این زمینه لازم است حمایت دولت برای نوسازي و بازسازي واحدهاي قديمي و همچنین ايجاد واحدهاي جديد با استفاده از فنآوري روز دنيا به خصوص استفاده از روشهای نوین بسته بندی صورت پذیرد.
4- در جهت ساماندهی عرضه سیب درختی در ماه آخر سال(ایام عید نوروز)، لازم است تمهیداتی برای ذخیره سازی محصول مناسب در دو تا سه درجه از تولیدات کشور صورت پذیرد. در این ارتباط باید به گونه ای اقدام گردد که به مرور فعالان بخش غیر دولتی در یک فضای رقابتی اقدام به ذخیره سازی و عرضه محصول در شرایط استاندارد در ماههای مختلف سال فعالیت نمایند.
5- براساس نظر کارشناسان تغذیه، مصرف روزانه سیب درختی تاثیر زیادی در سلامت افراد جامعه دارد، در نتیجه لازم است دولت در برنامه های تغذیه رایگان مدارس، دانشجویان، پادگان ها و...، بصورت اجباری این محصول را قرار دهد.
6- باتوجه به حجم زیاد مازاد عرضه سیب درختی ایران نسبت به مصرف، لازم است از نرخ تعرفه مناسب برای حمایت از تولید این محصول در کشور استفاده شود. همچنین استفاده از تعرفه فصلی برای واردات سیب درختی باتوجه به زمانبر بودن فرآیند واردات و عرضه محصولات وارداتی در زمان برداشت و وارد آمدن ضرر به باغداران کشور، در شرایط فعلی مناسب نمی باشد.
7- حمایت دولت از تهیه و پخش برنامههاي مختلف براي آگاه سازي مصرف كنندگان به ارزش های غذایی سیب درختی و اثرات آن بر سلامتی افراد و چگونگي مصرف و مزاياي آن در رسانههاي گروهي.
8- تدوین استانداردهای مناسب و اجباری برای کلیه فرآیند زنجیره تامین سیب درختی در بازار داخلی نظیر درجه بندی، بسته بندی، حمل و نقل، ذخیره سازی و عرضه محصول به بازار توسط موسسه استاندارد همچون فرآیند صادرات سیب درختی و همچنین تولید و نگهداری فرآورده های سیب درختی و الزام رعايت آن توسط فعالان توليد، تجارت و عرضه اين محصولات .